Boete weg, overlast dubbel: en nu, Utrecht?

Naast de showroom van Jennemieke van der Schoot in Utrecht woonde een tijdlang een dakloze man. Niet één nacht, niet per ongeluk: een tijdlang. Uiteindelijk verzocht ze hem dringend te vertrekken, en toen was het bij haar deur opgelost. Dat is het hele probleem in één handeling: er gebeurt niets ergs, er verandert ook niets, en de man staat een straat verder.

Utrecht stopte een half jaar geleden met het beboeten van buiten slapen en wil het verbod helemaal uit de Algemene Plaatselijke Verordening halen. Sindsdien is het aantal meldingen van overlast door buitenslapers verdubbeld ten opzichte van dezelfde periode vorig jaar. Amsterdam stopte al in juni vorig jaar met handhaven; daar liep het aantal meldingen op van 431 in heel 2024 naar 625 dit jaar tot nu toe. Die meldingen gaan over onveiligheidsgevoel, maar ook over wildplassen en afval. Dat meldt Nieuwsuur.

Een verdubbeling van meldingen is geen verdubbeling van daklozen

Voordat iemand die cijfers gaat gebruiken: een melding is geen persoon en geen incident. Als de gemeente aankondigt dat er niet meer beboet wordt, gaat een deel van de bewoners juist mélden in plaats van 112 bellen of niets doen. Het aantal registraties kan dan stijgen terwijl het aantal mensen op straat gelijk blijft. Omgekeerd kan het ook echt drukker zijn geworden. Uit deze cijfers alleen valt niet op te maken welke van de twee het is, en dat hoort er in dit debat bij te staan.

Wat ons betreft was het schrappen van de boete een verstandige stap, en dat is geen populair standpunt in een stad waar ondernemers en bewoners aan de bel trekken. De reden is simpel: een boete aan iemand zonder inkomen wordt niet betaald. Wat er dan volgt is verhoging van het bedrag, een dwangbevel en in het uiterste geval gijzeling, en aan het einde van die route slaapt dezelfde man nog steeds in hetzelfde portiek. Je hebt dan geen plek opgelost maar een schuld gemaakt. Dat is niet zacht, dat is rekenen.

Utrecht zelf was er ook niet zeker van. Burgemeester Sharon Dijksma was in het raadsdebat van februari geen uitgesproken voorstander: “Je krijgt er iets voor terug, wat misschien wel een paard van Troje is.” De raad stemde toch voor afschaffen. Dat maakt de komende maanden meteen een test van haar eigen waarschuwing.

Wie de boete schrapt en verder niets doet, schuift het probleem naar de Twijnstraat

En daar komt meteen de zwakke plek van onze eigen kant. Els Schipaanboord van de Rijksuniversiteit Groningen, die onderzoek doet naar handhaving en criminalisering van dakloosheid, vindt het schrappen een goed idee en waarschuwt in hetzelfde interview voor de gevolgen. Daklozen kunnen uitwijken naar steden waar buiten slapen wél mag, met tentenkampen en meer overlast tot gevolg, en daarna komt de tegenbeweging die juist strenger wil handhaven. Ze noemt de Verenigde Staten: na een uitspraak in 2018 trok het westen mensen aan, en inmiddels is buiten slapen in meer dan 350 steden weer verboden. Een pingpong-effect, noemt ze dat.

Dat is precies wat er in Utrecht dreigt als de opvang niet meegroeit. De boete afschaffen kost een pennenstreek. Bedden kosten geld en een locatie waar de buurt tegen protesteert. Wie het eerste doet en het tweede uitstelt, verplaatst het ongemak naar de portieken van de binnenstad en levert daarmee het beste argument aan de mensen die de boete terug willen.

Meld het bij de gemeente, niet in de buurtapp

Zie je deze week een situatie in je portiek of voor je zaak, doe er dan één ding mee: meld het bij de gemeente via het meldingssysteem, en zet erbij wat je precies zag en op welk tijdstip. Niet omdat er dan iemand wordt weggestuurd, maar omdat dit de enige cijfers zijn waarop straks besloten wordt of er opvangplekken bij komen. Een klacht in de buurtapp telt nergens mee. Een melding met een tijdstip en een plek wel.

Voor wie het gesprek in de wijk voert: hoe zichtbaar de problemen op straat inmiddels zijn, beschreven we eerder in crack in Utrecht, zichtbaar op straat en in het pepperspray-debat en het veiligheidsgevoel in de stad.

Gaat de APV-wijziging door de raad voordat de winter begint?

Het moment om in de gaten te houden is de raadsvergadering waarin de wijziging van de APV daadwerkelijk wordt vastgesteld, en of daar een besluit over opvangplekken naast ligt. In Amsterdam heeft burgemeester Halsema de aanpassing al uitgesteld tot duidelijk is of slapen in portieken onder overlast valt, na een petitie uit de Plantagebuurt. Komt het schrappen in Utrecht zonder extra bedden door de raad, dan gaat de teller met de eerste vorst opnieuw omhoog, en dan is de discussie over een half jaar terug bij af.